تکیر گیاهان به روش خوابانیدن (layering)، روشی است که قسمتی از شاخه و یا ساقه گیاه با خاک تماس پیدا کرده و از این طریق ریشه میزند. هر ریشه جدید، به معنی گیاه جدیدی است که میتواند از گیاه مادری جدا شود. انگور، تمشک، یاس، پیچک و بگونیا نمونهای از گیاهانی هستند که از روش خوابانیدن تقسیم میشوند. همراه باغبون تو باشید.
روش خوابانیدن چیست؟
خوابانیدن، یکی از رایجترین روشهای غیر جنسی (غیر بذری) برای تکثیر گیاهان است. در این روش گیاه با سرعت بالاتری نسبت به روش های دیگر ریشهدار میشود.
در این روش تکثیر گیاه، قسمتی از شاخه یا ساقه گیاه را به صورتی که با خاک تماس پیدا کند خم میکنند، آن قسمت را در خاک قرار میدهند تا ریشه بزند. این روش برای گیاهانی که ساقهی منعطفی دارند، مناسبتر است.
مراحل زیر در تمامی روشهای خوابانیدن یکسان است:
1. انتخاب شاخه مناسب: ابتدا باید یک شاخهی سالم و جوان که توانایی و انعطاف برای خم شدن را دارد، انتخاب کنید.
2. خم کردن شاخه: شاخه مورد نظر را به آرامی خم کرده سپس قسمتی از آن را با خاک تماس بدهید.
3. ایجاد شکاف: برای اینکه گیاه راحتتر ریشه بدهد، بهتر است شکاف یا زخم کوچکی روی قسمتی که با خاک در تماس است ایجاد کنید.
4. قراردادن در خاک: قسمتی از شاخه را در خاک فرو کنید و روی آن را با خاک بپوشاند.
5. ثابت کردن شاخه در خاک: برای اینکه گیاه در خاک ثابت بماند و تکان نخورد میتوان از چوب، سنگ یا سیم برای ثابت نگه داشتن آن استفاده کنید.
6. آبیاری و نگهداری: خاک را مرطوب نگهدارید و محیط را برای رشد ریشه مساعد کنید.
مطالب مرتبط با روش های تکثیر: تکثیر به روش تقسیم بوته
چه گیاهانی با روش خوابانیدن تکثیر میشوند؟
- انگور
- تمشک
- یاس
- پیچک
- بگونیا
- فیلودندرون
- دیفن
- ماگنولیا
- رز
- و برخی درختها و درختچهها با روش خوابانیدن تکثیر میشود.
پیشنهاد باغبون تو: مقاله قلمه زدن با برگ را از دست ندهید!
چند نوع تکثیر به روش خوابانیدن وجود دارد؟
تکثیر به روش خوابانیدن انواع مختلفی دارد که در ادامه به آنها پرداختهایم:
1. خوابانیدن ساده (Simple Layering)
در این روش خاکِ پای بوته را نرم میکنیم و به اندازهای که قرار است شاخه در خاک قرار بگیرد، آن را گود میکنیم. پس از انتخاب چند شاخه جوان و سالم، آنها را خم کرده، شاخه را از قسمت خمدار در خاک فرو میکنیم و روی آن را با خاک میپوشانیم.
عمق چاله ای که برای هر شاخه حفر کردهاید بهتر حدود 15 تا 20 سانتیمتر باشد. پس از رشد کردن ریشههای تازه، آنها را از پایه اصلی یا مادر جدا میکنیم تا به عنوان یک گیاه مستقل رشد کنند.
یکی از معایب این روش این است که بخش زیادی از زمین برای خوابانیدن اشغال میشود، و در نهایت تعداد کمی گیاه جدید داریم. اما به طور کلی می تواند برای تکثیر انگور و یاسمن زرد و اکثر گیاهان پاجوش دار از روش خوابانیدن ساده استفاده کنید.
2. خوابانیدن تپهای (Mound Layering)
این نوع خوابانیدن، برای درختچههایی که شاخههای زیادی نزدیک به تنه اصلی خود دارند، مناسب است.
در فصل خواب گیاهان، تنه را نزدیک به سطح زمین و تا 3 سانت بالای خاک برش میدهیم، سپس در فصل رشد گیاهان یعنی بهار، وقتی که شاخههای جدید روی تنه رشد کرده بودند، شاخههای جدید را زیر خاک دفن میکنیم.
به این صورت ریشه گیاه، در پایه شاخههای جدید خاک شده، رشد میکنند. سپس برای جدا کردن گیاهان ریشهدار شده از شاخه مادری، مجددا تا فصل خواب صبر کنید و سپس جداسازی را انجام دهید.
این روش برای درختچه گیاهانی مانند دافنه، ماگنولیا، شیرخشت و سیب مناسب است، چرا که این گیاهان رشد وسیعی دارند.
3. خوابانیدن هوایی (Air Layering)
این روش بیشتر برای گیاهانی به کار میرود که شاخههای منعطف و قابل دسترسی به خاک ندارند. برای ریشهزایی بهتر در این روش، دو زمان مناسب است:
- میتوانید فصل بهار، روی ریشهی گیاهی که فصل قبل رشد کرده، خوابانیدن هوایی را انجام بدهید.
- همینطور میتوان در میانه یا آخر تابستان، روی ریشهی گیاه تازه جوانهزده، اینکار را انجام داد.
خوابانیدن هوایی، روش مناسبی برای تکثیر گیاهان بزرگ خانگی است که بسیار رشد کردهاند و برگهای پایین ساقه خود را از دست دادهاند، مانند گیاه دیفن. در گیاهانی که تنه چوبی دارند، اندازهی ساقهای که قرار است از گیاه مادر جدا شود بهتر است اندازهی قطر مداد یا بزرگتر باشد.
برای اینکار، قسمتی را که دقیقا زیر یک گره است، انتخاب کنید. سپس شاخه و برگهای 7 تا 10 سانتیمتر بالاتر و پایینتر این گره را قطع کنید.
4. خوابانیدن مارپیچی یا مرکب (Compound Layering)
روش مرکب همانند روش خوابانیدن ساده است با این تفاوت که از یک ساقه، چندین گیاه جدید میتوان تولید کرد. در این روش باید قسمت پایینی بخشهایی از ساقه که قرار است، زیر خاک پوشانده شود را زخم کنید و مانند روش ساده، ساقه را خم کرده و در خاک قرار دهید.
اما توجه داشته باشید که بخشهایی از ساقه باید توسط خاک پوشیده شود، بخشهایی بیرون از خاک و در معرض دید قرار بگیرد. یعنی هر بخش از ساقه باید یک جوانه قابل رویت و یک جوانه پوشیده شده در خاک داشته باشد. این روش برای گیاهانی مانند پتوس، برگ قلبی، فیلودندرون و انواع انگور مناسب است.
5. خوابانیدن انتهایی یا نوک شاخه (Tip Layering)
این روش نیز شباهت زیادی به خوابانیدن ساده دارد. برای اینکار ابتدا، خاک کنار گیاه را به اندازهی 7 تا 10 سانتیمتر گود کنید، نوک شاخه گیاه که در این فصل رشد کرده است را در قسمت گود شدهی خاک قرار دهید، سپس روی آنرا با خاک بپوشانید.
رشد ریشه به این صورت است که ابتدا نوک شاخه به سمت پایین، رشد و حرکت میکند. سپس شدیدا انحنا پیدا کرده و بعد به سمت بالا رشد میکند. در نهایت ریشههای جدید در محل خم گیاه ایجاد میشوند.
اواخر پاییز یا اوایل بهار، شاخهی جدید را از گیاه مادری جدا کنید و به صورت یک گیاه مستقل بکارید. تمشک سیاه و بنفش از گونه گیاهانی هستند که با این روش تکثیر میشوند.
عواملی که در روش خوابانیدن اثر گذار هستند
عوامل تعیین کننده در تکثیر و رشد موفق یک گیاه به روش خوابانیدن، شامل موارد زیر هستند:
- تهویه و رطوبت مناسب
برای ایجاد ریشه های سالم و جدید از یک گیاه، طبعا باید فضای نگهداری گیاه مادری مناسب باشد. جهت اطمینان از این مسئله، باید دمای هوا، میزان رطوبت هوا و خاک چک شده و در حفظ و ثبات آن تلاش بشود. همچنین میزان رطوبت خاک هنگام خوابانیدن شاخه بسیار مهم است، چون شاخه در خاک بدون رطوبت و خشک ریشه نمیزند.
- تغذیه کردن گیاه مادری
از آنجا که شاخههای خوابانیده شده متصل به گیاه مادری هستند و مواد کربوهیدراتی در محل خم شده جمع میشوند، پس رسیدگی به آن یعنی تقویت و تغذیه در نتیجه نهایی بسیار موثر خواهد بود. تغذیه گیاه مادری به روش محلول پاشی عناصر لازم غذایی و کود مناسب صورت میگیرد.
- بهینه کردن ریشه زایی
استفاده از برخی هورمونهای مخصوص گیاهی به ریشه زایی بهتر کمک میکند.
- زمان خوابانیدن گیاه
فصل خوابانیدن ساقه یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر ریشه زایی گیاه است که معمولا در پایان زمستان یا ابتدای بهار صورت میگیرد. البته تعدادی از درختان نیز هستند که شاخهی آنها در اواخر تابستان یا ابتدای پاییز خوابانیده میشود.
مدت زمان مورد نیاز برای خوابانیده بودن یک گیاه، یک فصل رشد کامل است.
- زمان خاکدهی شاخهی جوان
خاک دهی به ریشههای جوان گیاه در زمان مناسب خود بسیار حائز اهمیت است، چرا که اگر این اتفاق زودتر یا دیرتر از موعد خود انجام شود، شاخههای جوان و تازه آسیب میبینند.
- نرسیدن نور به انتهای شاخه
در زمان ریشهزایی، نور باید از ساقه گیاه مادری دور باشد وعملا نباید هیچ نوری دریافت کند.
با روش اتیوله کردن میتوان اینکار را انجام داد. در روش اتیوله کردن با بیشتر کردن ارتفاع شاخه و برگ گیاه و عدم دریافت نور خورشید، مواد مغذی کمتری در دیوارهی سلولی آن جمع میشود و همین امر باعث تحریک گیاه به ریشه زایی میشود.
- بستر کشت
بستر کشت را میتوان مهمترین عامل ریشهزایی گیاه خوابانده شده دانست چون این عامل، تعداد ریشههای جوان و طول و وسعت آنها را مشخص میکند.
- رقم یا گونه
همانطور که متوجه شدید هرکدام از روشهای خوابانیدن برای نوع خاصی از درختان و گیاهان مناسب است و گونههای مختلف گیاهی واکنش متفاوتی به فرایند ریشه زایی دارند.
آنچه در مورد تکثیر به روش خوابانیدن مطالعه کردیم:
روش خوابانیدن برای گیاهانی که با قلمه زدن ریشه دار نمیشوند، بسیار مناسب است. چون در قلمه زدن ریشه گیاه به تنهایی باید رشد کند، اما در تکثیر به روش خوابانیدن ریشه جدید به گیاه مادری متصل است و از آن تغذیه میکند، پس سریعتر ریشه میزند. گیاهان زیادی از طریق قلمه تکثیر میشوند، برای آشنایی و شناخت این گیاهان، مقاله چه گیاهانی را می توان قلمه زد را در باغبون تو بخوانید.
با اینکه تمامی زمانهای مناسب برای خوابانیدن را معرفی کردیم، اما فصل بهار همیشه بهترین زمان برای اینکار است. میتوانید از این روش برای تکثیر گیاهان در باغچه خانگی خود استفاده کنید. امیدواریم که روش را امتحان کنید و از گیاهان زیبایتان بیش از پیش لذت ببرید.
